Nghề làng dựng nghiệp nhà

Nghề làm tranh Đông Hồ có từ rất lâu đời. Căn cứ vào kỹ thuật in tranh theo phương pháp khắc ván, in ấn mà có ý kiến cho rằng kỹ thuật in tranh Đông Hồ gần với kỹ thuật in kinh Phật. Đông Hồ nằm ở phía Đông trung tâm Phật giáo Luy Lâu. Nơi các nhà nghiên cứu cho rằng là điểm cư trú của người Hồ  vùng Trung Á, ở Giao Châu từ thời Thái Thú Sĩ Nhiếp đóng trị sở tại Luy Lâu. Rất có thể việc in kinh Phật từ việc khắc ván, kỹ thuật in có mối quan hệ tới việc ra đời của nghề làm tranh dân gian làng Đông Hồ.

Việc đầu tiên của nghề làm tranh dân gian Đông Hồ là “ra tranh”. Ngày nay ta gọi là sáng tác tranh. Thường là người chủ trong gia đình hay người con trai lớn sáng tác tranh. Tranh vẽ trên giấy rồi dán trên bản gỗ để khắc. Người thợ khắc theo đường nét trên tranh mà khắc, nét khắc phải thẳng đứng, bản khắc phải có “tay co” để cầm được úp xuống bìa lấy mực rồi úp lên trên giấy in. Xong lật ngửa bản in lên, tờ giấy đã dính vào bản in. Sau đó bóc dần tờ giấy là đã xong một lần in. Tranh bao nhiêu màu sẽ phải làm bấy nhiêu bản in.

Ván dùng khắc tranh là gỗ mít, gỗ dổi hay gỗ thị xẻ thành ván để vài năm cho gỗ khô không còn bị cong, vênh. Dụng cụ để khắc là các loại đục. Có nhiều loại đục: Đục lòng máng, đục phẳng, đục gụm, có vài chục cái đục từ to đến nhỏ. Có gia đình khi con gái đi ở riêng cha mẹ cho vài ván khắc làm của hồi môn để giữ nghề.

 

Nghệ nhân Nguyễn Thị Oanh (trái) đang làm tranh.

 

 

Tranh Đông Hồ được in trên nền giấy điệp nên còn gọi là “Tranh Điệp”. Phải mua con điệp, con ngao, con hến từ Hải Phòng, Quảng Ninh. Điệp mua về phải ngâm, rửa sạch, phơi khô rồi giã nhỏ thành bột điệp. Bột điệp trộn với bột gạo nếp, bột sắn hoặc bột mỳ quấy đều lên thành một thứ hồ sền sệt. Chờ dịp nắng hanh, thời tiết khô đem hồ điệp ra bôi mỏng trên giấy dó. Chổi đề bồi tranh điệp gọi là “Thét thông” vì bện bằng lá thông già, đập dập đầu (do dân làng Đạo Tứ sản xuất). Nếu tranh in ngang thì quét dọc, nếu tranh in dọc thì quét ngang. Khi được phơi khô điệp hiện lên từng vệt ngang hoặc dọc long lanh, lấp lánh. Nắng gọi điệp - điệp giữ nắng trong tranh để những ngày đông tháng giá tranh lung linh tỏa sáng.

Một điểm đặc biệt là màu in tranh Đông Hồ là màu lấy từ sản phẩm thiên nhiên. Màu vàng lấy từ hoa hòe, màu nâu lấy từ sỏi son, màu đen lấy từ nhọ nồi hoặc đốt từ lá tre, màu xanh lấy từ gỉ đồng, lá cây, màu đỏ chiết xuất từ gỗ cây vang. Sắc màu lấy từ thiên nhiên tươi tắn, bền màu. Giấy để in tranh là loại giấy được sản xuất tại làng Đống Cao - Huyện Yên Phong. Giấy làm bằng thân cây dó nên có độ xốp rất ăn màu.

Tranh Đông Hồ nội dung rất phong phú, sinh động thường tập trung vào các đề tài: Tranh thờ, tranh sinh hoạt, tranh chúc tụng, tranh lịch sử, các loại tranh truyện, tranh phê phán các thói hư, tật xấu...

Qua nhiều thế kỷ cả làng Đông Hồ có 17 dòng họ đều đã làm tranh và vào những ngày tết đến nhiều gia đình trong cả nước cũng có vài tờ tranh treo đón xuân. Thật ấm cúng, rực rỡ như câu thơ của thi sĩ Hoàng Cầm “Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp”.

 

 

Du khách tham quan gian trưng bày tranh Đông Hồ tại gia đình ông Nguyễn Đăng Chế.

 

 

Nhiều nghệ nhân sống chết với nghề đã để lại nhiều mẫu tranh được truyền tụng như Nguyễn Thế Thứ, Vương Trí Long, Vương Trí Lương, Nguyễn Thế Lãm, Phùng Đình Năng, Nguyễn Đăng Sần, Trần Nhật Tấn...

Tranh dân gian Đông Hồ đã đi dự nhiều cuộc triển lãm quốc tế. Năm 1970 tại Thành phố Lai-Xích (Cộng hòa dân chủ Đức) đã tổ chức nghệ thuật in sách Quốc tế lần thứ nhất có 76 nước tham dự. Trong cuộc triển lãm này tranh Đông Hồ đã vinh dự nhận Huy Chương vàng cho loại in cổ truyền.

Vào mùa tranh những tháng gần Tết nhà nhà làm tranh, người người làm tranh. Đình làng thành nơi bày bán tranh. Bên lề đường, ven đê, nóc nhà, bãi cỏ, sân nhà thành nơi phơi tranh.

Công nghệ ấn loát ngày phát triển, các loại tranh tường, các sản phẩm mỹ thuật, lịch cuốn treo tết in ốp-xét đã chiếm lĩnh thị trường. Các loại tranh Tàu, tranh Thái bày bán tràn lan trên các vỉa hè, hàng quán. Trong làng Đông Hồ nhiều gia đình chuyển sang làm hàng mã. Nghề làm hàng mã phát triển, nhu cầu tâm linh ngày càng cao, đồ hàng mã ngày càng tinh xảo. Đời sống các gia đình làm hàng mã có thu nhập cao, nhiều nhà đã xây hai, ba tầng.

 

Tại lâu đài Bảo tàng Nghệ thuật quốc gia Pháp “Le Louvrie” - Pari có hẳn một phòng giới thiệu về tranh Đông Hồ, cả phiên bản và bản khắc cổ nhất của dòng tranh dân gian này.

 

 

Trong thời gian này báo chí đã có bài viết với tiếng kêu “Hãy cứu lấy dòng tranh dân gian Đông Hồ” có nhà nghiên cứu đã than thở: “Đông Hồ ngắn ngủi một dòng tranh”.

Trong tình hình ấy đã may mắn còn hai nghệ nhân làm tranh, khôi phục và phát triển dòng tranh Đông Hồ là Nguyễn Hữu Sam và Nguyễn Đăng Chế.

Nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam đã ngoài 80 tuổi song vẫn khỏe mạnh, tinh tường, đôi bàn tay vẫn mềm mại. Nhà của lão nghệ nhân nằm sâu trong xóm nhưng vẫn là một địa chỉ quen thuộc của các đoàn du lịch và khách mua tranh. Trong nhà tranh treo kín tường với nhiều thể loại khác nhau. Từ tranh sinh hoạt đời thường tới các tranh phong cảnh... Các bộ tranh “Tứ thời”, “Tứ bình”, “Nhị bình”  treo thành từng dãy.

Đến nay có thể nói gia đình nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam là ba đời làm tranh. Lên ba tuổi ông đã được cha hướng dẫn cho làm quen với nghề làm tranh. Lên năm tuổi ông đã biết giúp cha sơn hồ, quét hồ lên giấy dó và bắt đầu học cách in tranh cho đúng màu. Lên bảy tuổi ông đã vẽ được tranh và làm được những mẫu tranh truyền thống của làng tranh.

Những năm 40 của thế kỷ trước nghề làm tranh phát triển, Tết năm Ất Dậu (1945) nạn đói đã lan đến tỉnh Bắc nhưng chợ tranh Đông Hồ vẫn được mở. Ông Nguyễn Hữu Sam được cha mẹ cho gánh tranh ra đình làng bán. Năm tháng qua đi cái hồn tranh dân gian Đông Hồ như níu giữ ông trọn đời với nghề làm tranh cho đến tận bây giờ.

Đến nay ông còn giữ được hơn 600 bản khắc gỗ quý giá. Ngoài những bản khắc gỗ truyền thống ông còn sáng tạo ra nhiều bản khắc mới độc đáo, nội dung phục vụ những đề tài phản ánh cuộc sống mới.

Được sự dẫn dắt của ông hai người con trai kiên quyết nối nghiệp. Các cháu nội ngoại được ông truyền dạy nhiều cháu đi học về nhà đã giúp gia đình làm nghề. Chị Nguyễn Thị Oanh con dâu trưởng đã cùng chồng ra sức gây dựng cơ nghiệp, phát triển và hoàn thiện những công việc mà ông đã đặt ra. Anh Nguyễn Hữu Quả con trai thứ của ông hiện làm chủ một cơ sở sản xuất tranh lớn. Anh thành lập câu lạc bộ những người làm tranh với hai mươi hội viên. Câu lạc bộ tổ chức dậy nghề, làm tranh, quản lý và bán tranh. Ngôi nhà của anh Nguyễn Hữu Quả là một địa chỉ hấp dẫn khách du lịch trong nước và nước ngoài. Nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam luôn căn dặn con cháu nghề làng cũng là nghề nhà, từ nghề làng dựng lên nghiệp nhà. Con cháu trong nhà phải giữ nghề, góp phần bảo tồn một dòng tranh quý của quê hương, đất nước.

 

Bắc Ninh, tháng 12/2014

Trần Anh Trang
Đặt mua tranh Đông Hồ trực tuyến Beautiful, Simple, Powerful Learning Platforms Phần mềm học tiếng Anh Ell Scholar

Xem tất cả >>